M.F. Axundzadənin iqtisadi fikirləri

Müəllif: Həsən İSRAFİLOV



 

Həsən İSRAFİLOV,
İqtisad elmləri doktoru,
respublikanın əməkdar müəllimi

        Yaxın Şərqdə və Türk Dünyasın­da dramaturgiyanın və yeni tipli nəsrin banisi, əlifba islahatçısı, Azərbaycan ədəbiyyatında realizm yaradıcılıq prinsiplərinin və maarifçi-demokratik ideologiyanın əsasını qoyan, görkəmli liberalist və ictimai- siyasi xadim Mirzə Fətəli Axundzadə öz həyat və yaradıcılığı ilə xalqı­mızın ictimai şüurunun digər sahə­ləri ilə yanaşı, iqtisadi şüurunun for­malaşmasında da əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir. 
        Təbii ki, Mirzə Fətəli Axundzadənin fikirlərinin, o cümlədən də iqtisa­di fikirlərinin daha dolğun öyrənil­məsi, onun yaşadığı dövrün sosial- iqtisadi və mədəni durumu, eyni za­manda da o dövrdə dünyada baş verən əsas ümuminkişaf tendensi­yaları nəzərə alınmadan mümkün deyildir. Bəs o dövrdə Azərbaycan­da və dünyada nələr baş verirdi? 
        Azərbaycanla bağlı ilk öncə onu qeyd etməliyik ki, artıq o dövrdə Axundzadənin bütov olan vətəni Azərbaycanın şimal ərazisi Rusiya tərəfindən işğal olunmaqla, parça­lanmağa doğru gedirdi. Təbii ki, bu proses böyük bir millətin Arazdan şimalda və cənubda qalan hissələri­nin tədricən fərqli sosial-iqtisadi və mədəni inkişaf yoluna girmələrini də şərtləndirirdi. Belə ki, hər iki Azərbaycan klassik feodal üsul-ida­rəçiliyinin və feodal təsərrüfatının hakim olduğu həmin o dövrün geri qalmış cəmiyyətləri sırasında idi. Ancaq buna baxmayaraq, bir neçə xarici dili, xüsusən rus dilini mü­kəmməl bildiyindən, M.F.Axundzadə ölkənin Şimalı Rusiya və rus dili xətti ilə gələn Qərb üsul-idarəsi, fikir və düşüncə axınlarından da mütə­madi olaraq xəbər tuta bilirdi. Bəs bu zaman dünyada nələr baş verir­di? Təbii ki, Qərbi Avropa istisna ol­maqla, dünyanın böyük bir hissəsi­nin sosial-iqtisadi durumu Azərbay­candan o qədər də fərqlənmirdi. Qərbi Avropa isə o dövrdə həm zehnı-intellektual, həm də sosial-iq- t tisadi həyat müstəvisində fövqəladə inkişaf trendinə daxil olmuşdu. Belə ki, həmin dövrdə Ronesans hərəka­tı, Sənaye inqilabı, Maarifçilik cərə­yanı, Fransa inqilabı və s. kimi hadi­sə və proseslərin nəticəsində, artıq Qərbi Avropada sxolastik düşüncə tərzindən elmi-realist düşüncə tərzi- f nə, aqrar-feodal cəmiyyətindən ka­pitalist-sənaye cəmiyyətinə və avto­ritar idarəetmə sistemindən demok­ratik idarəetmə sisteminə keçid isti­qamətində proseslər sürətlənmişdi. Heç şübhəsiz ki, bütün bu proseslər dövrünün böyük ziyalısı kimi M.F.Axundzadənin düşüncə tərzinə və yaradıclığına təsir göstərməyə bilməzdi. Məlum olduğu kimi, 1776- cı ildə ingilis iqtisadçısı Adam Smitin “Millətlərin zənginliyi” əsərini nəşr etməsi və onun xəttini davam etdi­rən digər əsərlərin ortaya çıxması artıq Qərbi Avropada yeni formasi­ya kimi kapitalizmin liberal dəyərlə­rə əsaslanan elmi-nəzəri bazasının da formalaşdırılması prosesinin başlanğıcını qoymuşdu. Biz, bu xət­tin M.F.Axundzadənin əsərlərində yer alan iqtisadi fikirlərində də özü­nü açıq şəkildə büruzə verdiyinin şahidi oluruq. 
        M.F.Axundzadənin əsərlərində yer alan iqtisadi fikirlərini kompleks təhlil etdikdə, görürük ki, dövlət ida­rəçiliyinin məzmun və formaca də­yişdirilməsi məsələləri həmin əsər­lərin əsasını təşkil edir. O dövrün ic­timai həyatının bütün sahələrində dərin islahatların aparılması zərurili­yini dərk edən M.F.Axundzadənin bu istiqamətdəki fikirlərinin belə isə o dövr üçün demək mümkündürsə, əsas hədəflərindən biri o dövrdə mövcud olan avtoritar və totalitar fe­odal üsul-idarəsi idi. Bu, müəllifdən çox böyük cəsarət və risk tələb edir­di.Bir maarifçi və liberalist kimi Axundzadə öz əsərlərində feodal üsul-idarəsi və qayda-qanunlarına, zülm və özbaşınalığa, ədalətsizlik və qanunsuzluğa qarşı çıxmış, nəin­ki təkcə öz doğma xalqının, hətta ümumən Şərq xalqlarının milli inti­bahı, iqtisadi-mədəni tərəqqisi, azad və xoşbəxt həyata qovuşma­ları yolunda bu problemlərin həllinin vacibliyini göstərmişdir. O, hərarətli vətənsevər kimi məmləkətinin gerili­yinə acıyır, həm öz millətinin, həm də bütün müsəlman millətlərinin bu baxımdan çağdaş Qərbi Avropa tə­rəqqi karvanına qatılmalarının yolla­rı haqqında düşünürdü. Bir sözlə, M.F.Axundzadə cəmiyyətin idarə edilməsi sahəsində indiki dillə de­sək, demokratiya və huquqi dövlət arzusunda idi. “Asiya xalqlarını na­danlıq və qəflət yuxusundan oyat­maq” və iqtisadi-mədəni tərəqqi yo­luna çıxartmaq məqsədilə o, 1863- 1865-ci illərdə məşhur “Kəmalüd- dövlə məktubları” adlı fəlsəfi əsərini yazmışdır. Belə ki, 1860-cı illərin or­talarından başlayaraq rus inqilabçı demokratlarının və Qərbi Avropa maarifçilərinin qabaqcıl ideyalarının qüvvətli təsiri altında dahi mütəfək­kir zəhmətkeş kütlələr üçün xalis maarifpərvər və müdrik hökmdarın insanpərvərliyinə inamı haqqında öz əvvəlki ideyasını rədd edir. Onun bu ideyaları getdikcə daha prinsipi­al xarakter daşımağa başlayır. Əgər “Aldanmış kəvakib”in meydana çıx­dığı dövrdə o, zülm edənlərlə zülm olunanlar arasında sazişə gəlməyi mümkün hesab edirdisə, “Üç mək­tub” əsərində isə o, bu məsələyə daha kəskin yanaşır və düzgün mövqe tutur. 1871-ci ildə Mirzə Yu­sif Xana məktubunda yazırdı: “Zül­mü yox etmək üçün iki vasitə vardır: ya zülmkar zülm etməkdən əl çək­məli, ya da məzlumlar zülmə döz­məyərək özləri onu məhv etməlidir­lər. Ağıl söyləyir ki, zülmü yox et­mək üçün başqa yollar yoxdur... on min illərlə mütəfəkkirlər, alimlər, şa­irlər zülmkarlığı yox etmək üçün zülmkara nəsihət etməyi və məslə­hət verməyi kifayət görürdülər. La­kin çoxlu təcrübə göstərir ki, belə cəhətlər faydasızdır və bu yolla yer üzündə zülmü məhv etmək olmaz... Deməli, zülmü yox etmək üçün zalıma nəsihət vermək azım deyil, ək­sinə, məzluma demək lazımdır ki, nə səbəbə sən qüvvə və bacarıqda zülmkardan qat-qat üstün olduğun halda, ona acizanə dözürsən? Oyan və zülmü alt-üst et”. 
        M.F.Axundzadə o dövrün dövlət idarəçiliyini yalnız ümumi şəkildə deyil, eyni zamanda konkret istiqa­mətlər üzrə də cəsarət-ə tənqid edirdi. Hətta Cəlil Məmmədquluza­də kimi cəsarətli söz sahibi olan bir yazar belə bu haqca deyir: “Axundzadənin əsərlərində toxun­duğu bütün məsələərdən qan iyi gəlirdi”. O, çar üsul-idarəsinin yük­sək rütbəli məmuru olmasına bax­mayaraq, çar hakimlərinin nöqsan­larına da göz yummamış, onların bürokratizmini, rüşvətxorluğunu və ədalətsizliyini açıq şəkildə tənqid et­mişdir. Məsələn, Hacı Qara” əsə­rində qaçaq mal keçirmək barədə bəylərlə söhbət apararkən Hacı Qa­ra çar bürokratik üsul-idarəsi, yerli çar məmurları haqqında deyir: “Rus adı gələndə (burada çar məmurları və idarəçiliyi nəzərdə tutulur) bağ­rım yarılır. Onların qılınc-tüfəngi o qədər məni qorxutmur ki, silisti, apar-gətiri canıma vəlvələ salır”. Əslində Axundzadə burada digər bir həqiqətin də üstünü açırdı: Qa­çaqmalçılıq daha çox gömrüklərdəki ağır bürokratik mexanizmdən və rüşvətxorluqdan doğur. 
        Eyni zamanda “Aldanmış kəva- kib” əsərində heç nədən çəkinmə­dən göstərirdi ki, bilavasitə şahın, eləcə də onun nazirlərinin təqiri üzündən İran dövləti və xalqı dəh­şətli bir vəziyyətə düşmüşdür: tica­rət və əkinçilik süqut etmiş, şəhər və kəndlər viran qalmış, körpülər və karvansaralar uçulub tökülmüş, öl­kə ağır iqtisadi-siyasi böhrana uğra­mışdır. Hər yerdə zalım, nadan, ədalətsiz, rüşvətxor dövlət məmur­ları və feodal hakimləri xalqa olma­zın zülm edir, onu soyub-talayır, ba­şına min bir oyun açırlar. 
        M.F.Axundzadə nəinki o dövrün Şərq idarəetmə sistemini tənqid et­miş, eyni zamanda özünün ideal dövlət və dövlət başçısı modelini də təqdim etmişdir. “Aldanmış kəvakib” povestindəki Yusif Sərrac obrazı məhz dediklərimizə bariz nümunə­dir. O, bu obrazla öz mütərəqqi gö­rüşlərini nümayjş etdirmiş, İranı tə­rəqqi yoluna yönəltmək, xalqın gü­zəranını yaxşılaşdırmaq üçün konkret tədbirlər irəli sürmüşdür. Yusif Sərrac məhz elmi, maarifi, əq­li. qabaqcıl mədəniyyəti, iqtisadi- mədəni tərəqqini, təmsil edən maa­rifçi hökmdar surəti idi. Bəs Yusif Sərracın idarəçiliyi hansı prinsiplərə əsaslanırdı? O, öz ətrafına bir qrup həqiqətpərəst, ağıllı, sağlam düşün­cəli adamları toplayıb onlara söyləyir ki, kəndxudadan tutmuş padşaha­dək bütün hakimlər “əhli-zələmə” və yolkəsəndir. Onlar ölkə və millətə heç bir fayda vermir, həmişə öz şəx­si mənafeyi haqqında düşünür, biça­rə xalqı müxtəlif cərimə və vergilər vasitəsi ilə soyub talayır, öz iş və fə­aliyyətlərində heç bir qanun və qay­daya riayət etmirlər. Bir təsadüf nə­ticəsində İran şahı olan Yusif Sərrac ölkədə geniş ictimai-siyasi və iqtisa­di islahat yönümlü işlər aparmağa, öz arzu və görüşlərini həyata keçir­məyə başlayır. Onun islahatları nəti­cəsində İranın ictimai-siyasi həyatın­da böyük dəyişikliklər yaranır, onun padşahlığı vaxtında “İran üçün əyya- mi-firuzluq, əyyami-səadət və iqbal” baş verir. Yusif şahın fəaliyyətinə nəzər saldıqda, açıq şəkildə görünür ki, bu islahatlar obyektiv olaraq İra­nın orta əsr feodal ziddiyyətləri və ictimai yaralardan xilas olub, tam yeni inkişaf yoluna — kapitalist inki­şaf yoluna düşməsinə səbəb olur. Öz əsərində utopik dövlət başçısını kapitalist islahatlar yolunda göstər­məsini də məhz Axundzadə yaradı­cılığının orijinallığı və ölməzliyi he­sab etmək mümkündür. 
        M.F.Axundzadənin iqtisadi fikir­ləri arasında iqtisadi inkişafın yolla­rının axtarılması məsələsi də əsas yerlərdən birini tutmuşdur. Belə ki, Axundzadə “Kəmalüddövlə məktub­ları adlı əsərində iqtisadi inkişaf üçün infrastrukturun yaxşılaşdırıl­masının vacibliyinə toxunur. Yolla­rın timsalında öz fikirlərini açıqlayan Axundzadə, ölkənin iqtisadi inkişafı üçün yolların qaydaya salınmasına böyük əhəmiyyət verirdi. Bu haqda d, yazırdı: “... millət və rəisi - millət hərgiz dərk edə bilmir ki, məmləkətin abad olmağa və ticarətin rəvacı ilə millətin fəqrdən azad olmağı üçün təmiri-türüq əlzəm və sailin bi- isidir”. 
        M.F.Axundzadə əhalinin, bütövlükdə ölkənin yoxsulluq və dilənçili­yini kütlələrin mədəni geriliyində və savadsızlığında, ölkənin təsərrüfat ləyatının pozulmasında, iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinin idarə edil­məsinin köhnəlmiş, yararsız şərait və üsullarında görürdü. O, kənd tə­sərrüfatı, əkinçilik, ticarət, maldarlıq, bostançılıq və s. işlər haqqında düzgün təsəvvür olmadığına görə, təsərrüfatı yaxşı idarə etməyə kö­mək edə bilən kitabların yoxluğunä acıyırdı. 
        Maddi nemətlərin istehsalı üçün ictimai əməyin düzgün bölgüsü və ölkənin əmək ehtiyatlarından tam is­tifadə edilməsinin zəruriliyi haqqın­da məsələ də Axundzadənin diqqə­tindən yayınmamışdır. Onun zəngin iqtisadi təfəkkürünə görə, İranda iq­tisadi gerilik nəticəsində, elə buna görə də, əmək ehtiyatlarından tam istifadə etməyin mümkün olmaması ilə əlaqədar olaraq bir çox adamlar qazanc dalmca başqa ölkələrə get­məyə və “yad ölkələrdə alçaldıcı hə­yat keçirməyə” məcbur olurlar. O, özünün heç də o dövrün tanınmış iq­tisadçılarının əsərlərindən geri qal­mayan dərin məzmunlu “İnsan tələ­batları haqqında” adlı əsərində icti­mai əməyin düzgün bölgüsü məsə­ləsini ictimai əməyin müxtəlif sahə­ləri arasında müəyyən proporsiya- nın nəzərə alınması məsələsi ilə bağlayırdı. Düzgün olaraq belə he­sab edirdi ki, bu prinsipin pozulması zəruri olan yaşayış vasitələrinin bə­zilərinin çox, digərlərinin isə az is­tehsal edilməsinə səbəb olur. 
        M.F.Axundzadə iqtisadiyyatda li­beral-kapitalist dünyagörüşünün təmsilçisi olmasına baxmayaraq, cəmiyyətdə sosial-ədalət prinsipinə əməl edilməsinin vacibliyini də gös­tərmişdir. Adamların yoxsulluq və məhrumiyyətlərinin səbəbini zəh­mətkeşlərin mülkiyyətinin müstəbid­lər tərəfindən mənimsənilməsində görür və bu işdə varlı sinfin sadiq xidmətçiləri kimi ruhaniləri günah­landırırdı. Onun fikrincə, müstəbid və ruhanilər zorakılıq və xalq malını talan etməyə qadirdilər. Bu səbəb­dən də o, zəhmətkeşlərin ruhən və cismən azad edilmələri zəruriyyətini tələb edirdi. 
        Axundzadənin iqtisadi fikirlərini ətraflı təhlil etdikdə, onun kapitalist iqtisadiyyatı haqqında zəngin bilik-lərə malik olduğunu görməmək mümkün deyildir. Məsələn, o, kapi­talizmdə istehsalla istehlak arasın­dakı ziddiyyəti dərindən başa düşür və onun fikrincə kapitalist ölkələrin­də istehsal edilən əmtəələrin miqdarı xalq kütlələrinin tələbindən ar­tıq olur ki, bu da mütləq böhrana gətirib çıxarır. Özünün “Hekayət” əsərində yazır ki, “Altmış il bundan əqdəm Firəngistanda, xüsusən ingi­lis məmləkətində... xalq biaram kar­xanalar yapmağa və sənaye işlət­məyə iqdəm edib az müddətdə kül- li-aləmin ehtiyaclarına kafi miqdar­dan bəməratib ziyadə əqmişə və əmtəə hazır edib, Firəngistanda və sair əqalimdə hərə şəhərin bazar və karvansaralarını ənva və əqsam əş­ya ilə doldurdular. Və bu aləmin məalından saf qafil idilər və hərgiz xəyallarına xütur etmirdi ki, bu işin nəticəsi aqibət ərbabi-tənxahın ifla­sına bais olacaqdır”. 
        Bu gün bizim üçün nə qədər tə­əccüblü görünsə də, heç bir müba­liğəyə yol vermədən, tam məsuliy­yətlə qeyd edə bilərik ki, M.F.Axundzadə bütün bu fikirlərinin fonunda ölkənin sosial-iqtisadi tə­rəqqisini məhz “insan kapital”ında. görürdü. Eyni zamanda o, bir maa­rifçi kimi müasirlərini, xüsusilə, gəncliyi dünyəvi elmlərə, mütərəqqi Avropa mədəniyyətinə yiyələnməyə çağırmış, insan ağlına, insan zəka­sına yüksək qiymət vermiş, şəxsiy­yət azadlığı uğrunda fəal mübarizə aparmışdır. Deyə bilərik ki, bütün maarifçilər kimi onun da yaradıcılı­ğında zəhmət mövzusu, ictimai-fay­dalı əməyin təqdiri və təbliği mühüm yer tutur. 
        Son olaraq, burada bir məsələyə də toxunmaq istərdim. Sovet döv­ründə bolşevik zehniyyətи min bir yolla M.F.Axundzadənin fikirlərini özlərinin fikir sıralarına çəkmək istə­sə də, əminliklə deyə bilərik ki, tək­cə onun ən azından iqtisadi düşün- cələri nəzərə alındıqda belə M.F.Axundzadə ideyaları ilə bolşe­vik ideyaları arasında heç bir kəsiş­mə yoxdur. O, azad, demokratik, in­san haqlarına sayğılı, kapitalist inki­şaf yolunu seçmiş bir cəmiyyətin qurulması uğrunda mübarizə apaрыrdı. Bir sözlə, M.F.Axundzadə vətənini inkişaf etmiş Qərbi Avropa millətlərinin cərgəsində görmək is­təyirdi. Bu müqəddəs arzu müstə­qillik illərində həyata keçmiş, əbədi bərqərar olmuşdur. 

Mirzə Fətəli Axundov



Создан 09 дек 2020



  Комментарии       
Имя или Email


При указании email на него будут отправляться ответы
Как имя будет использована первая часть email до @
Сам email нигде не отображается!
Зарегистрируйтесь, чтобы писать под своим ником
счетчик посещений LiveRSS: Каталог русскоязычных RSS-каналов free counters  Valyuta məzənnəsi